Senin, 13 Agustus 2018

Tetikesan Masatua

Satua
Kasusastraan Bali Purwa ring kepahannyané wantah jimbar pisan, silih sinunggilnyané sané marupa satua. Wangun satua punika wantah marupa gancaran, yéning anutang ring kepahan  kasusastraan Bali, satua punika ngranjing pinaka kasusastraan sané katuturang utawi ketah kabaos sastra lisan, sané wangunnyané gancaran utawi prosa. Satua taler kabaos folklore, inggih punika  kasusastraan sané marupa gancaran, sané nyaritayang indik pula-pali kahuripan i manusa utawi beburon sané mawit saking kabudayaan ring dija satua punika kacaritayang utawi local genius.
               Satua manut James Dananjaya (1997:2) wantah budaya saking pakraman sané katamiang miwah  katedunang ngantos ka pianak cucunyané. Satuané puniki nénten ja wantah katami antuk katuturang kémanten sakéwanten madaging wiraga (gerak) utawi alat pembantu mengingat. Satua-satua sané katami ring Bali saking nguni sinamian nyihnayang indik kebudayaan Bali.  Yadiastun marupa kasusastraan sané katuturang, sakéwanten wénten taler satua-satua ring Bali sané kasurat ring lontar. Panglimbak jaman miwah teknologi sané ngawinang satua mangkin sampun sayan becik kawéntentanan nyané. Akéh sampun satua-satua ring Bali sané kasurat miwah kamedalang dados buku. Wénten taler satua-satua Bali sané sampun ngranjing ring media elektronik sané kajangkepang ring game utawi fi lm ring TV.
Pinaka utsaha nglimbakang satua Bali akéh sampun pamargi sané kamargiang olih pamréntah pinaka sang angawa rat. Silih tunggilnyané ngamargiang lomba masatua Bali sané ngranjing ring tingkat sekolah dasar. Sajeroning pendidikan formal, satua punika sampun ngranjing ring buku pelajahan saking SD ngantos SMA. Satua Baliné puniki becik pisan, santukan akéh madaging piteket-piteket sané mabuat ri sajeroning kahuripan. Yéning kadi baos mangkin, satua puniki kaya nilai moral sané patut kauningin ring alit-alité sami.


Cecirén Satua
             Satua pinaka silih tunggil kasusastraan madué cecirén sané minayang satua ring kasusastraan sané tiosan.  Wénten makudang-kudang cecirén satua, inggih punika:
a. Wénten bebaosan (dialog) pantaraning tukang satua sareng sané mirengang satua. Bebaosan punika ketahnyané mamargi ring pangawit pamargin satua saking tukang satua sané nyatuayang, tur sering taler kawawanin mawali ring tengah – tengah satua, sakadi : Tukang satua : Ada koné tutur – tuturan satua, I Buta tekén I Bongol. “Maan dong kéto”!. Sang sané mirengang :“ Maan”.
b. Ketahnyané ri sajeroning pangawit satua punika, wénten wangun lengkara sané masuara : ”Ada koné tutur-tuturan satua”. Ri sajeroning wangun lengkara punika wénten kakalih sané katlatarang, inggih punika kruna “koné” miwah kruna “ tutur-tuturan“ utawi “orah-orahan“. Indik kruna “koné” puniki akéh kawawanin ri tatkala tukang satua nyatuayang satuannyané, indiké punika riantukan satua punika nénten pinaka reriptan saking sang nyatua, sakémaon sampun kapirengan saking anak tiosan, dadosnyané marupa tetamian turun-tumurun. Salanturnya kruna “ tutur-tuturan “ utawi “ orah-orahan “ , punika mawit saking morfem “ tutur “ lan “ orah “ . Kruna ” tutur ” punika maduwé artos
” nuturang ” utawi mareraosan. Kruna ” tutur–tuturan ” taler kruna ”tuturan” ring sajeroning istilah téknis satua maduwé artos cerita lisan. Asapunika kruna ”orah-orahan” wantah mawit saking kruna lingga ”orah” sané martos ”nguningayang”. Tur kruna turunannyané sakadi punika ring ajeng, taler martos ” cerita lisan ” .
c. Cecirén sané kaping tiga wénten kruna ”lantas” utawi ”laut” , sané taler terus kawawanin rikala masatua.
d. Satua sané wénten ring Bali akéhan sané nénten kauningin sira sané ngawi utawi ngripta satuané punika (anonim).
e. Satua madué makudang-kudang versi sané mabinayan manut ring genah satua punika katuturang. Sekadi conto satua I Belog, satua puniki madué makudang-kudang versi sakéwanten tokoh sané kacaritayang wantah asiki.
           Tiosan ring cecirén, satua taler madué unsur intrinsik. Unsur intrinsik ring satua Bali pateh sekadi unsur intrinsik ring kasusastraan gancaran sané tioasan sekadi cerpén, novel, miwah drama.
Unsur intrinsik ring satua inggih punika:
a.  Unteng pikayun (tema)
b.  Lelintihan satua (alur)
c.  Tokoh miwah penokohan
d.  Latar satua:
• Latar genah (tempat)
• Latar gelah (waktu)
• Latar kahanan (situasi sosial)
e.  Tetuwek (amanat)
f.  Sudut Pandang



Tetikes Masatua
             Rikala jagi masatua, nénten ja wénten tetikes sané banget méweh. Sané pinih utama wantah uning ring lelampahan satua miwah prasida nyikiang pikayunan ring sané mirengang satua. Sakéwanten, yéning jagi nyarengin lomba masatua matiosan malih tetikes sané patut uratiang.
           Tetikes masatua mangda satua sané kabaktayang prasida mamargi becik miwah nudut kayun sang sané mirengang.
1. Wirama inggih punika vocal/intonasi suara sané prasida nudut kayun sang sané
mirengang
2. Wirasa inggih punika kawagedan maktayang satua antuk rasa mangda nenten sekadi anak ngapalang.
3. Wiraga inggih punika semita utawi laras sang sane maktayang satua

Satua Bawak / Cerpen

                Satua Bawak (cerpén) ngranjing ring wawidangan kasusastraan Bali anyar (modéren) sané marupa gancaran. Yéning selehin saking wangunnyané, cerita cendet puniki boya ja kasusastraan asli saking Bali, puniki wantah kasusastraan sané rauh saking duranegara. Teges carita cendet
manut Nursito (2000:112), carita cendet wantah sasuratan ané marupa gancaran sané madaging carita indik kahuripan saking para pragina (tokoh) ring carita cendet punika. Sakéwanten nénten
ja makasami pamargin kahuripan para praginané kacaritayang. Yéning manut Susanto (Tarigan, 1984) carita cendet wantah sasuratan sané madaging carita sané nénten jakti kawéntenannyané
(fi ktif), miwah prasida puput kawacén pantaraning 30 menit kantos 2 jam, utawi katah kabaos habis dibaca sekali duduk.
Kawéntenan carita cendet ringkasusastraan Bali kakawitin duk warsa 1913. Daweg punika I Madé Pasek pinaka guru ring Sekolah Kelas II no. 2 Singaraja ngamedalang buku Tjatoer Perenidanâ,
Tjakepan kaping doeâ pâpeladjahan sang mâmanah maoeroek mâmaos aksarâ Belanda. Bukuné puniki madaging makudang-kudang sasuratan, silih tunggilnyané sasuratan marupa satua bawak (cerpén). Raris malih ring warsa 1916 miwah warsa 1918, I Madé Pasek ngamedalang buku sané dagingnyané makudang-kudang sasuratan marupa gancaran (Putra, 2010:8-11). Tiosan ring I Madé Pasek, wénten taler pangawi sané ngamedalang buku sané madaging carita cendet inggih punika Mas Niti Sastro. Buku sané kamedalang Mas Niti Sastro puniki mamurda warna Sari, Batjaan Bali Hoeroef Belanda (1925), cakepan puniki taler madaging makudang-kudang carita cendet.
Wusan punika sué pisan nénten naenin medal malih carita cendet ring Bali, sané medal wantah carita panjang utawi novel. Kawéntenané punika ngawinang para jana ring Bali sané urati ring sastra Bali anyar sedih pisan, punika mawinan karincikang séwamara sastra Bali anyar. Raris saking
séwamara puniki wénten para jayanti sané sasutannyané kamedalang dados buku  sané mamurda Kasusastraan Bali warsa 1968. Ring bukuné puniki madaging carita cendet sané mamurda Ni Luh
Sari. Saking séwamara puniki raris sayan nglimbak kawéntenan carita cendet ring Bali, séwamara puniki taler kalanturang nyabran warsa ngantos warsa 1975.
Buku pupulan carita cendet raris medal warsa 1975 sané mamurda Katemu ring Tampaksiring kakawi olih I Madé Sanggra. Raris ring warsa 1977 medal malih buku pupulan satua bawaksane mamurda Togog kakawi olih I Nyoman Manda. Makakalih puniki pangawi sastra Bali anyar
saking Gianyar. Selanturnyané panglimbak carita cendet ring Bali sayan sukil pisan
ngantos warsa 1980an wawu ngawit malih wénten saka kidik pangawi anom-anom sané makarya satua bawak miwah kamedalang ring koran.
Kawéntenan carita cendet ring sastra Bali anyar puniki sayan nglimbak saking warsa 2006, daweg punika Koran Bali Post ngawéntenang rubrik Bali Orti nyabran rahina Radité. Wau saking 2012 taler medal rubrik Media Swari ring Koran Pos Bali sané dados kalangan ring pangawi sastra
Bali anyar nyobyahang sasuratannyané utaminé carita cendet. Ngantos mangkin nyabran Radité sampun pastika wénten carita cendet sané medal saking makakalih rubrik mabasa Bali punika. 
              Tiosan ring koran, percetakan sané sayan akéh mapitulung ring pangawi sané jagi makarya utawi  ngamedalang bukunyané, silih tunggilnyané penerbit Pustaka Ekspresi. Akéh pangawi-pangawi
anom sané sayan seneng nyurat carita cendet miwah kamedalang dados buku santukan nénten malih wénten kapiambeng ring penerbit.



Unsur Intrinsik satua bawak (Cerpén)
Yéning maosang indik kasusastraan utaminnyané carita cendet, sinah nénten jangkep yening durung maosang unsur-unsur sané ngwangun kasusastraan punika. Unsur-unsur sané ngwangun  kasusastraan Bali anyar inggih punika unsur intrinsik miwah unsur ekstrinsik. Unsur intrinsik ring sastra Bali anyar wantah unsur sané ngwangun sastrané punika mangda prasida jangkep dados
wangun sasuratan, jangkep ring daging taler jangkep ring wangunnyané.
Unsur Intrinsik ring kasusastraan Bali anyar wénten 6, inggih punika:
a. Unteng Pikayun (Tema): tema puniki pateh sekadi unteng bebaosan sané dados
bantang pengawi ngamargiang pamargin satua bawak punika.
b. Tokoh miwah penokohan: tokoh ring carita cendet wantah pragina sané ngamargiang lelampahan carita. Penokohan ring carita cendet wantah pratingkah (sifat/ karakteristik) pragina (tokoh) carita. Tokoh kakepah dados tigang soroh, inggih punika:
• Tokoh Utama: pragina (tokoh) sané pinih sering dados bebaosan ring carita
miwah sané paling akéh ngambil galah ring lampahan carita
• Tokoh Sekunder: pragina (tokoh) sané kidikan ring pragina utama polih
bebaosan ring carita, kénten taler kidikan ngambil galah ring carita
• Tokoh Komplementer: pragina penggenep ring carita, kawéntenannyané
wantah pinaka penggenep pamargin lelampahan carita.
Penokohan ring carita cendet kasusastraan Bali anyar kakepah dados 3 soroh,
inggih punika:
• Protagonis: pragina puniki madué pratingkah sané becik, jemet mapitulung, dueg, miwah sané tiosan
• Antagonis: pragina puniki madué pratingkah sané nénten becik, nénten
kayun mapitulung, corah, nyapa kadi aku, miwah sané tiosan
• Tritagonis: pragina sané dados penengah ring kawéntenan tokoh protagonis miwah tokoh antagonis.
c. Alur: Alur inggih punika pamargin lelampahan ring carita cendet sané kakaryanin sang kawi. Alur wenten 3 sorohnyané, inggih punika:
• Alur maju: lelampahan carita sané memargi nganutin pamargin galah
(waktu) ring kahuripan
• Alur mundur: lelampahan carita sané memargi matungkalikan ring ppamargin galah (waktu) ring kahuripan. Alur puniki madaging fl ashback ring sajeroning pamargin carita
• Alur campuran: lelampahan carita sané nganggén alur maju miwah alur
mundur.
d. Latar: Latar wantah genah miwah galah rikala carita mamargi. Latar puniki kakepah dados 3, inggih punika:
• Latar waktu: kawéntenan galah (waktu) rikala caritané mamargi, minakadi: semengan, sanja, peteng, miwah sané tiosan.
• Latar tempat: kawénten genah (tempat) rikala caritané mamargi, minakadi: ring griya, ring sekolah, ring kator bupati, miwah sané tiosan.
• Latar sosial: Kahanan sosial ring sajeroning pemargin caritané ring sawewengkon kahuripan pragina (tokoh), minakadi: kahuripan manusa Bali
ring padesaan, kahuripan ring tengahing pasa
e. Tetuwek (Amanat): tetuwek sané jagi kakaryanin olih sang kawi, majeng ring sang sané ngwacén reriptaan utawi caritané punika. Tatuwek utawi pabesen punika marupa tutur, kritik, miwah sanétiosan
f. Sudut Pandang: sudut pandang puniki wantah tata cara sang kawi maosang pragina (tokoh) utama ring carita. Sudut pandang puniki wénten 4 soroh, inggih punika:
• Sudut pandang orang pertama: maosang pragina (tokoh) utama sané  ngawigunayang kruna “tiang”, “titiang”, “waké”, miwah sané tiosan.
• Sudut pandang orang kedua: maosang pragina (tokoh) utama sané ngawigunayang kruna “iba”, “jroné”, miwah sané tiosan.
• Sudut pandang orang ketiga: maosang pragina (tokoh) utama sané ngawigunayang kruna “ragané”, “ipun”, miwah sané tiosan.
• Sudut pandang campuran: maosang pragina (tokoh) utama sané ngawigunayang kruna “tiang” miwah “jroné”.

Puisi Bali Anyar

Teges miwah Kawéntenan Puisi Bali Anyar (modéren)
             Puisi ring sastra Bali anyar (modéren) nénten ja matiosan ring puisi sané wénten ring sastra Indonésia utawi sastra-sastra saking duranagara. Santukan puisi Bali anyar (modéren) kasujatiannyané mawit saking panglingbak kasusastraan ring dura negara. Manut Tarigan (1984: 4) kruna puisi punika mawit saking basa Yunani ‘poesis’ sané mateges ‘mangripta’. Mangripta iriki mapaiketan ring sahananing rariptan sané maprakanti ring wawidangan seni. Sayan sué teges
puisiné punika sayan nguredang, sané dumun mateges mangripta (menciptakan) kasuén-suén dados sahananing pangriptan sané mapaiketan ring seni sastra utawi ngolah kruna mangda dados lengkara manut wirama (rima, irama, sajak) miwah basita paribasa (kata kiasan).
Nurgiantoro (2005: 26-27) taler maosang indik puisi wantah sahananing susastra sané madaging  kalengutan basa mangda prasida nincap molihang kalanguan (langö). Basa sané kaanggén nyurat
puisi wantah basa sané cendet, lengkarané nénten ja panjang nanging prasida ngwedar dagingdaging pikayunan sang sané nyurat. Nincapang sahananing kawigunan basa mangda jakti-jakti  ngamolihang rasa sané ngulangunin.
Panglimbak puisi Bali anyar (modéren) nénten prasida kapasahang ring kawéntenan pendidikan formal utawi sekolahan sané kawangun olih pamréntah Welandané. Para jana ring Bali sané
polih galah ngruruh kadiatmikan ring sekolah-sekolah Welanda polih paplajahan sastra modéren sané nglimbak ring Barat utawi Eropa. Sané patut titénin, kawéntenan puisi Bali anyar (modéren)
matiosan pisan ring kawéntenan puisi ring sastra Indonésia.
Yening ring sastra Indonésia, puisi sané modéren punika wantah panglimbak saking puisi Melayu tradisional utawi pantun. Matiosan pisan ring kawéntenan puisi Bali anyar (modéren) sané embas jakti-jakti saking adaptasi  puisi modéren ring Barat. Nénten wénten proses transisi sakadi ring sastra Indonesia. Puisi Bali anyar (modéren) doh mabinayan
ring puisi Bali purwa (tradisional). Yéning ring puisi Bali purwa (tradisional) wénten uger-uger sané ngiket wangun puisiné punika utawi kasengguh padalingsa, métrum, miwah guru laghu. Sang
sané jagi nyurat nénten dados lempas saking uger-uger sané sampun katami saking nguni. Nanging ring puisi Bali anyar (modéren), nénten wénten uger-uger sané ngiket wangun puisiné, sang kawi
bébas pacang ngwedar rasa.

Uger-uger ring puisi Bali purwa nénten dados lémpasin, santukan punika mapaiketan ring tembang utawi wirama sané jagi kaanggén nembangang puisiné punika. Matiosan pisan ring puisi Bali anyar (modéren) sané nénten wénten uger-ugernyané. Saking tabél ring ajeng, prasida
kacingakin pabinayan puisi Bali purwa ring puisi Bali anyar (modéren). Puniki nyihnayang, puisi Bali anyar (modéren) nénten ja turunan utawi transisi saking puisi Bali purwa (tradisional). Puisi
Bali anyar (modéren) embas saking panglimbak puisi Indonésia miwah Barat. Nanging indik daging utawi unteng pikayunan ring puisi Bali anyar (modéren) nénten ja prasida lémpas ring budaya, adat, miwah kahanan jadma Baliné.
           Puisi Bali anyar (modéren) sané kapertama embas duk warsa 1959, duk punika medal puisi sané mamurda “Basa Bali” pakardin Suntari Pr. Puisiné puniki medal ring Majalah Medan Bahasa,
No. 1, tahun 1969. Puisiné puniki katah kabaos pinaka tonggak embasnyané kahuripan puisi Bali anyar (modéren), yadiastun kantos mangkin durung tatas kauningin sapa sira sujatiné Suntari Pr.
punika.

             Ngwacén puisi nénten ja pateh sakadi ngwacén sasuratan biasa, santukan puisi punika mapaiketan sareng wirama (rima miwah irama) miwah Bait taler Larik. Sadurung ngwacén puisi mangda kauningin dumun uger-uger sané patut resepang rikalaning ngwacén puisi. Yéning sampun  ngamargiang sakadi napi sané dados uger-uger, pastika sampun ngamolihang pangrasa sané manut
daging puisi sané kawacén.
a. Wirasa utawi Interpretasi
Pinih riin sadurungé ngwacén, patut resepang dumun suksman, wirasan utawi unteng pikayuna ring  puisi sané jagi kawacén. Napiké puisi punika madaging indik kalulutan, kasengsaran, utawi sané tiosan. Yéning tan tatas uning ring suksman puisiné punika, sinah pacang sukil rikala jagi ngwetuang rasa. Kénten taler napi daging puisi punika sinah nénten
prasida kauningin olih sang sané mirengang
b. Wirama utawi olah vokal
Yéning sampun tatas uning ring wirasan puisi sané jagi kawacén, patut anutang
mangkin ring wiraman suara rikalaning ngwacén. Ngwacén puisi patut nganutin tempo, intonasi, miwah artikulasi. Tempo punika mapaiketan ring ngolah suara, ring sapunapi banban, ring sapunapi cepet, taler ring sapunapi masandekan. Intonasi punika mapaiketan ring sapunapi masuara keras, ring sapunapi masuara alon, nganutin pangrasa ring puisi
sané kawacén. Artikulasi punika mapaiketan sareng ngucapang kruna-kruna ring puisi, mangda jakti tatas nénten saru gremeng, mangdané nénten wénten iwang penampén ring sang sané mirengang santukan sang sané ngwacén nénten tatas ngucapang kruna utawi lengkara ring puisiné.
c. Semita/ Raras, Wiraga utawi gerak tubuh
Rikala ngwacén puisi, semita miwah wiragané patut anutang ring wiraman suara miwah ring wirasan puisiné sané kawacén. Yéning suksman puisiné indik kasengsaran, patut wiraman suara, semita miwah wiragané mangda anut sakadi anak kasengsaran. Yéning sampun asapunika sinah prasida papacan puisiné pangus, lengut tur nglangenin.
d. Wates Lengkara
Mangda jakti tatuek babosan utawi unteng pikayun sané wénten sajeroning puisi,
patut tatasang ugi ring dija patutné babaosané/papacané majanggelan utawi mararian.
Sajabaning punika rikala majanggelan sang ngwacén polih mangsengan (ngatur napas).

Sabtu, 11 Agustus 2018

Tata cara nyurat papan nama aksara Bali

Panglimbak sané mamargi mangkin sajeroning aksara Bali ring aab jagat sané mangkin, ritatkala Pemerintah Provinsi Bali sampun prasida ngicénin uratian sareng palestarian bahasa lanaksara Bali. Uratian sané kaicén nénten sawates Perda, sakémaon ngicénin galah majeng ring panglaksanannyané ring lapangan, sané pacang prasida karasayang ring kahuripan. ring sajeroningnyuratan aksara anceng ri panyuratan papan nama, sané kapikukuhang antuk Surat édaran No. 01/1995 indik ajakan dan imbauan majeng ring kramané mangda ngwigunayang aksara Bali ring sajeroning panyuratan papan nama ring instansi pemerintahan miwah suasta. Asapunika taler indik wastan-wastan hotel, restoran, nama jalan, bale banjar, pura, objek wisata, lan genah-genah sané tiosan ring sawidangan jagat Bali
Aksara anceng utawi reringkesan kruna , sané mawit saking kruna kacutetang tur kaambil kecap ipun wantah asiki. Wandané sané pinih ajeng atawa wandané sané pinih pungkur. Parindikaksara anceng punika, makéhan kapanggihin ring sajeroning lontar- lontar sakadi : 1. Usada mwah 2. Wariga. Tios ring punika taler kaanggé ring sajeroning nyuratang daging kolofon utawi patinget indik wusan nedun utawi nyurat lontar. taler ring sajeroning nyuratang wilangan, sané kacihnayang antuk cecirén apit carik kalih ,,

Panyuratan Ringkesan utawi singkatan
Ring basa Bali ringkesan naler kawastanin Aksara Anceng, inggih punikaaksara sané kacutetang kaambil kecap ipun wantah asiki sané ring arep kruna tur kaapit antuk carik. Kawéntenan aksara anceng punika ring sajeroning kawigunan panyuratannyané , kakepah dados tigang paos , inggih punika : Reringkesan tradisional, Reringkesan modern, miwah, akronim
Aksara anceng puniki katah kaanggen nyurat ring lontar-lontar, minakadi Wariga, Usada, Pipil, msl.
Ringkesan Tradisional
Ringkesan tradisional makéhan kambil saking lontar wariga miwah usada. Aksara sane kacutetang kambil kecap ipuné wantah asiki
(a) Reringkesan kruna ring lontar Usada, sakadi :
,t, Kawacén tamba
,], Kawacén úaraóa
(b) Reringkesan kruna ring lontar Wariga, sakadi :
Pancawara :
,ú,ÿ Kawacén umanis
,Ï,ÿ Kawacén redite
(c) Reringkesan kruna sané maanggé ring sajeroning kolofon , sakadi :
,t*, Kawacén tanggal
,p*, Kawacén panglong
Ringkesan modern
Ringkesan modern sané mangkin sampun nglimbak kaanggén ring sajeroning nyuratang
papan nama, sané kasurat taler antuk cecirén apit carik siki, kasurat manut ucapannyané
yéning wit krunanyané saking basa Indonesia, nanging kruna – kruna sané marupa pasang pageh, kasurat napi kawéntenanyané, sakadi :
SMP = ,6s/ÿ6m/ÿep, SMA = ,6s/ÿ6m/ÿÁ,
SMK = ,6s/ÿ6m/ÿk, STSI = ,6s/ÿet ÿ6s/ÿ÷,

Tata Cara Nyurat Papan Nama
Penulisan papan nama nganggé aksara Bali kaanutang ring sajeroning panganggénnyané
inggih punika :
a. Ranah Adat
b. Ranah Modern
A. Ranah Adat
Sané patut polih uratian ring sajeroning panyuratan papan nama ranah adat puniki inggih
punika :Indik panganggén aksara Bali nganutin fungsi budayanyané (internal), luiré :
* Aturan panyuratan aksara nganutin pikolih-pikolih pauwahan sané sampun kacumpunin.
* Panyuratan sané nganggé dwiaksara (Bali – Latin) penulisan aksara Bali (ngranjing taler
ring sajeroning aksara suci ) kasurat ring luhuring huruf Latin.
* Panyuratan genah-genah suci (pura) lembga adat sekadi desa, banjar msl
Panyuratan papan nama ring sajeroning ranah adat nganggé pasang aksara purwa dresta
antuk pola rumus aksara Bali magenah ring duur huruf latin upami :
(BB= Bahasa Bali, AB=Aksara Bali, HL= Huruf Latin)
B. Ranah Modéren
Mabinayan ring ranah adat, panyuratan papan nama antuk aksara Bali ninutin sakadi ring sor
puniki :
• Aksara Bali nénten malih kaanggé nyuratang lambang bunyi aksara Bali, sakémaon kaanggé nyuratang lambang bunyi basa Indonesia utawi basa asing sané mabinayan nganutin
karakter linguistiknyané soang-soang.
• Ring sajeroning wangun dwiaksara, aksara Bali kasurat kadi ring sor
( BI= Bahasa Indonesia , HL= Huruf Latin , AB= Aksara Bali )


Surat utawi Sewalapatra

Kawagedan mabasa Bali nénten pacang jangkep yening sampun tedun maparajana ngranjng dados krama banjar utawi désa pakraman, yéning nénten prasida mabasa tulis umpamin ipun makarya surat-surat mabasa Bali. Surat puniki mawit saking basa Indonesia raris sampun ngranjing kosa basa ring basa Bali. Surat utawi swalapatra inggih punika pinaka piranti baos marupa tulisan tur katuju majeng ring angga sane kaarsa utawi majeng ring perkantoran utawi lembaga sane lianan.
Wangun surat ring basa Bali pateh sakadi ring basa Indonesia, wangun surat madaging pamahbah (pendahuluan ) daging (isi) miwah pamutut (penutup). Maiketan ring surat-surat mabasa Bali pacang kabaosang wangun surat resmi miwah surat nenten resmi.
a.  Surat resmi minakadi surat-surat sané kamedalang antuk lembaga-lembaga adat sané
wénten minakadi banjar pakraman, désa pakraman , seka truni , subak abian, subak yéh,
miwah sané lianan.
b.  Surat sané nénten resmi sakadi surat-surat sané katiba ring kulawarga, surat undangan
pawiwahan, miwah sané lianan.

Wangun Surat
Sajeroning surat-surat mabasa Indonesia wénten format baku sané lumrah kaanggén ring kepala surat, nanging ring basa Bali durung wénten sakadi asapunika. Manut teori bahasa sané maosang mungguhing basa punika wantah mawiwit saking pacumponan utawi konvensi (kesepakatan) para krama Baliné mangda maderbé taler pacumponan kadi asapunika mangda nénten méweh makarya surat. Titiang maderbé manah sané matetujon mangda dengan nyurat surat mabasa Bali, nganggen taler reringkesan kadi ring sor puniki.
Yth ……..(Yang Terhormat ) sane lumrah ring bahasa Indonesia
Sst. ……..( singkatan saking Sane singgihang titiang )
Smt..........( singkatan saking sane mustikayang titiang)
Skt. ……..( singkatan saking Sane kusumayang titiang )
Swt. ……( singkatan saking Sane wangiang titiang),
Stt/Sat. …( singkatang saking Sane tresnain titiang /Sane asihin titiang )

Kawigunan Surat
Manut ring daging, wangun lan basa sane kaanggen, surat prasida kasorohang dados tetiga inggih punika : surat pribadi, surat dinas, dan surat niaga. Yening selehin manut ring kawigunannyane surat prasida kasorohang sekadi surat pribadi, surat resmi, lan surat dinas
• Surat Pribadi
Surat sané kaanggen maosang indik pikayun kaperluan anggané soang-soang majeng ring kulawarga miwah sawitra lianan.
Ciri-ciri surat pribadi punika :
* Nénten nganggé kop surat
* Nénten nganggé nomor surat
* Pangawit miwah pamuput manut pikayunan ngraga
* Basa sané kaanggén manut pikayunan ngraga
Struktur Sewalapatra Pribadi
Tetujon/alamat Sewalapatra
Salam Pamungkah/Pembuka
Lengkara Pamungkah
Daging Sewalapatra
Lengkara Pamuput
Salam Pamuput
Genah lan Pinanggal Sewalapatra
Sang sane Ngaryanin Sewalapatra
Guru Rupaka (S. Pribadi sane Resmi)

• Surat Resmi
Surat resmi inggih punika surat sané kanngén majeng ring, instansi, organisasi, miwah
anggané soang- soang sakadi uleman, atur piuning, miwah surat édaran
Ciri-ciri surat resmi :
* Nganggé kop surat yening kamedalang antuk organisasi
* Wénten nomor surat, lampiran, lan perihal
* Nganggé salam pangawit lan pemuput
* Nganggé basa resmi
* Nganggé cap/ stémpel lembaga resmi
* Formatnyané baku
• Surat Niaga
Surat niaga kaanggén ring wewidangan usaha lan industri. Surat puniki kaanggén sajeroning
ngwangun paiketan ring pihak luar. sakadi : Surat jual beli, kwintansi, miwah perdagangan
• Surat Dinas
Surat dinas sané kaanggén ngenénin indik pekaryan formal sakadi instansi dinas lan tugas
kantor. Surat puniki mabuat ring sajeroning pengelolaan administrasi ring instansi. kawigunan surat dinas punika pinaka dokumén bukti tertulis, srana pangéling, arsip, bukti sejarah perkembangan instansi, miwah tuntunan

Sejarah Aksara Bali manut Aji Saka

PANDITA AJI SAKA
Kaucap wénten Raja Raksasa Déwata Cengker wastannyané, ipun Ratu sané adigang adigungadiguna, sané parilaksanannyané kalintang corah, sami panjak Idané kadadosang tetadahan. Déwata Cengkar kaucap nénten madrué rasa kamanusan ngantos praméswari Idané dados tetadahan ring sajeroning ngamargiang ahangkarannyané.
Kacritayang mangkin wénten Pandita mapeséngan Sang Aji Saka, Ida pragayan wicaksanasutresna majeng ring wong lén tur widagda ring wéda. Pandita Aji Saka madrué caraka sané satia kalih diri inggih punika Dora miwah Sambada. Makakalih carakan Idané puniki dahat sakti, digjaya, tumungkul miwah satinut ring sajeroning samaya. Sang Aji Saka mirengang indik Déwata Cengker, Pandita Aji Saka nénten oneng ring kabringasannyané, salanturnyané Ida mapikayun jagi nadah Sang Aji Saka sadéréng mamargi ka kratoné Déwata Cengker, Pandita Aji Saka ngicénin piteket ring Sambada mangdané ngraksa keris pajenengan Idané,”Paman sembada paman titahang gelah ngemit pusakan gelahe. Da paman nyerahang teké anaklén” tur kapikelingin sapasira nénten dados kaicén yéning nénten saking pangandika Aji Saka. Sawusan ngicén piteket nglantur mamargi pandita Aji Saka kasarengin antuk Dora niju purin Déwata Cengker Ida tan makta pajenengan, wantah pikayunan lan kasuran pacang
ngrajegang Dharma.
Oneng pisan Déwata Cengker, nrima Pandita Aji Saka. Ida satia pacang katadah tur mapinunas yéning Déwata Cengker prasida nglukar destar idané ngantos telas, kadurusang nadah. Déwata Cangker nrima pinunas punika. Sadurungé Pandita Aji Saka nganikayang Dora ngambil pusaka pajenengan sané karaksa olih Sambada. Déwata Cengker ngawitin
nglukar Destar Pandita Aji Saka. Sakémaon napi sané karasayang ,Déwata Cengker nénten kuasa nglukar Destar punika tur mamargi ngantos macebur ka sagara nemonin pademnyané.
Antuk sampun pademnyané Déwata Cengker, éling Pandita Aji Saka, majeng ring kakalih
carakan Idané sané sawiakti satia inggih punika Dora miwah Sambada. Di gelis Pandita Aji Saka nyujur genah Sambada sané riinan ngraksa pusakan Idané. Tetenger idané sawiakti mabukti kapanggihin, Dora lan Sambada mayuda ngetohang pamatut saking baos Pandita Aji Saka, raris carakan Idané Dora lan Sambada sampun dados layon. Selanturnyané Aji Saka mabaos: HA NA CA RA KA DA TA SA WA LA PA DA DJAYA NYA MA GA BA THA NGA Pinaka sastra sané pinih utama sané prasida pacang ngwedarang pangaweruhan sané jagi nyujur karahajengan kahuripan sakala miwah niskala ngantos mangkin.


Surakarta, April 1993
Alih basa olih : Eka Narayani
Ring carita Pandita maosan indik wit medalnyané aksara sané kaanggén dasar masastra ring basa Bali lan aksara Bali. Manut panglimbaknyané aksara Bali kacawisang mawit saking aksara India, panglimbakannyané sinarengan daweg nglimbakang agama Hindu – Budha ring Indonésia. Dumunan, ring India wénten aksara sané mawasta Karosti. Mawit saking Karosti puniki nyantos wénten aksara Brahmi, salanturnyané nurunang aksara Devanagari lan Pallawa. Aksara Dévanagari ring India Utara kaanggén nyurat basa Sansekerta. Aksara Devanagari lan Pallawa ring Indonésia panglimbakannyané nyarengin panglimbak agama Hindu lan Budha. Aksara Devanegari lan Pallawa puniki salanturnyané nurunang aksara Kawi utawi Indonésia kuno. Mawit saking aksara Kawi puniki, kasuén-suén medal aksara Jawa, aksara Bali miwah aksara tiosan sané wénten ring Indonésia.
Silih sinunggil cihna aksara Devanegari kalimbakan ring Indonésia, magenah ring Kutai Kalimantan Timur wénten Yupa sané kasurat nganggé aksara Dévanegari. Yéning ring Bali, wénten stupa alit-alit ring Pura Penataran Sasih Péjéng, Kecamatan Tampaksiring Gianyar. Stupa punika madaging Cap saking tanah legit, ring cap punika kasurat aksara Devanegari utawi siddhamatrka. Aksara punika sané keanggén nyurat mantra Buddha Tathagata. Ring Pura Blanjong Sanur wénten tugu pinget Ida Sri Kesari Warmadéwa sané madaging sasuratan nganggé aksara Dévanegari lan aksara Bali kuno. Wentuk aksara Bali sané bunter dados conto wentuk aksara Bali sané mawit saking aksara Pallawa. Panglimbak aksara Bali saking aksara Devanagari inggih punika wangun aksara akara ring aksara Baliné sané mesib sareng wentuk aksara a ring aksara Devanagari.

Lengkara Lumaksana



Om swastyastu Ida dané sané banget wangiang titiang. Ring galah sané mangkin titiang jagi nyobiahang indik Lengkara Lumaksana.
Durusang cingak ring sor puniki.



Teges Lengkara Lumaksana

1. Lengkara Lumaksana
Wangun lengkara lumaksana miwah linaksana ring basa Bali mesib pisan sekadi ring basa Indonésia, lumbrahipun lengkarané puniki kasinahang antuk piorah lengkaranipun. Yening sajeroning lengkara, kaanan kruna kria malaksana, pamekas jejering utawi puguhing lengkaranipun ngelaksanayang pekaryan utawi ngemargiang pakaryan , punika kawastanin Lengkara Lumaksana ( Kalimat Aktif ).
Umpamin ipun sane nglaksanayang karya dados unteng bebaosan :
• I Putu Setiawan jemet pesan malajah.
• Para sisiane sami sedek ngwéntenang bazar ring sekolahan
Ring lengkarané punika, sang nglaksanayang pakaryan sané dados unteng wiadin pokok bebaosan, mawasta pikukuhing lengkara. Pikukuhing lengkara wiadin jejering lengkara punika kawangun antuk kruna aran.

2. Lengkara Linaksana
Lengkara Linaksana teges ipun wangun lengkara sané jejering utawi puguhing lengkaranipun kakenéning karya utawi parilaksana antuk penampén lengkarané.
Lengkara Linaksana puniki kacihnayang antuk karya sané sampun puput kalaksananyang
(kalimat pasif).
Soroh lengkara Linaksana :
• Lengkara Linaksana kaping 1
Sané kapratama winangun antuk kruna kriya dados jejering lengkara.
Umpami : “Alih-alihin tiang Nyoman uli tuni”
“Uberina panginané tekén manuké kanti leleh”
• Lengkara Linaksana kaping 2
Sané kaping kalih puniki winangun antuk pangater ka-, kadulurin kurna kria dados jejering.
Umpami : “Ipun kacingak olih dané jero mangku”
“Ajengané kabungkus antuk dagang nasiné”.
• Lengkara Linaksana kaping 3
Sané kaping tiga puniki kacihnayang antuk wangun pangater ka-, miwah pangiring -ang,
wiadin pangater ma-, sané pacang ngawetuang karya Linaksana (pasif).
Umpami : “Luluné kaentungang di tegalé”
“Sampiné kategulang di punyan kayuné”

Pabinayan Lengkara Lumaksana miwah Lengkara Linaksana
Lengkara lumaksana Lengkara linaksana
Lengkara Lumaksana kahanan kruna kria malaksana, jejering utawi puguhing lengkaranipun ngalaksanayang pekaryan utawi ngamargiang pakaryan .
Lengkara Lumaksana kacihnayang antuk pakaryan sané sedeng kalaksanayang
Lengkara Linaksana jejering utawi puguhing lengkaranipun kakenénin karya utawi parilaksana antuk penampén lengkarané.
Lengkara Linaksana puniki kacihnayang antuk karya sané sampun puput kalaksananyang.

Wantah asapunika sané prasida atur titiang, manawita wénten galah malih tur lantang tuuh, irika malih wewehin titiang. Kaping ungkur puputang titiang antuk parama santih.
Om santih, santih, santih om